- Không phải là khí đá phiến sét ở Mỹ. Cũng không phải là ngành công nghiệp khai thác khí vỉa than đang có sự phát triển bùng nổ ở Australia. Chính kho báu vàng đen khổng lồ tiềm năng ở Đông Phi mới đang khiến các công ty dầu khí đa quốc gia “phát sốt” và các cường quốc thế giới bắt đầu lưu tâm hơn đến khu vực này.
“Mờ nhạt” và “điểm nóng” Hơn 50 năm trước, Đông Phi là cái tên rất mờ nhạt trong bản đồ dầu khí thế giới bởi ngoài một vài phát hiện nguồn khí ít ỏi ở Tanzania trong thập niên 70, 80 của thế kỷ trước, những nỗ lực thăm dò dầu mỏ hay khí đốt ở khu vực này đều không thành công. Hơn nữa, đây lại là khu vực không đảm bảo an ninh, môi trường đầu tư nhiều rủi ro và ngoài nạn đói, bạo lực, tham nhũng, có lẽ Đông Phi không lưu lại được dấu ấn gì nổi trội. Và những người đầu tiên dũng cảm “đổ tiền” thăm dò dầu khí khu vực có địa chất phức tạp và được đánh giá là nghèo tài nguyên hơn phần phía Tây cùng lục địa không phải là những Big Oil (nhóm 6 công ty năng lượng hàng đầu thế giới ExxonMobil, Shell, Chevron, BP, Total, Conoco Phillips) mà là các công ty thăm dò dầu khí nhỏ như Heritage Oil, Tullow Oil (Anh)… Tuy nhiên, kể từ khi Tullow Oil (Anh) phát hiện trữ lượng 6 tỉ thùng dầu ở Uganda năm 2006, thế giới đã hướng sự quan tâm nhiều hơn đến khu vực này.
Một giàn khoan ở vùng hồ Albert Uganda
Hiện tại, 28 lưu vực trầm tích được xác định có tiềm năng dầu khí với hơn 37 công ty dầu khí quốc tế được cấp phép hoạt động ở khu vực này. Theo các nghiên cứu của Cục Địa chất Mỹ, ở khu vực Đông Phi, trải dài từ Somalia xuống dưới Madagascar ở phía nam, xuyên từ Seychelles ở phía đông sang Mozambique ở phía tây, ước tính lưu trữ đến 441 nghìn tỉ m3 khí đốt tự nhiên, bằng khoảng 50% dự trữ khí đốt đã được chứng minh của Arập-Xêút - “anh cả” của thế giới dầu mỏ. Ngoài ra, tiếp theo phát hiện mang tính lịch sử của Tullow Oil là một loạt các phát hiện khí tự nhiên lớn ở ngoài khơi Tanzania, Mozambique và dầu mỏ ở Kenya… Từ đây, cuộc đua đầu tư, giành lợi ích dầu mỏ và khí đốt ở Đông Phi bắt đầu và trở nên “nóng” hơn bao giờ hết trong năm 2012 với một loạt thương vụ mua bán.
Ngay trong đầu tháng 2, Tổng Công ty Dầu khí Hải Dương Trung Quốc (CNOOC) đã công bố kế hoạch đầu tư vào xưởng lọc dầu đầu tiên tại vùng vịnh Hồ Albert ở miền Tây Uganda. Theo dự kiến, xưởng lọc dầu này sẽ hoạt động năm 2015 với sản lượng 200.000 thùng dầu/ngày. Đây là kết quả của thương vụ trị giá 2,9 tỉ USD mà Total (Pháp) và CNOOC đã bỏ ra để có được 2/3 tài sản của Tullow Oil tại Uganda. Không lâu sau đó, Statoil đã công bố phát hiện một mỏ khí thiên nhiên có trữ lượng ước tích khoảng 140 tỉ m3 ngoài khơi bờ biển Tanzania - sự kiện mang tính xác nhận tiềm năng năng lượng của Đông Phi - một trong những khu vực năng lượng hứa hẹn nhất của thế giới. Đi cùng với phát hiện nói trên, Statoil cũng công bố một kế hoạch “cắm chân” và phát triển dài hơi ở khu vực này.
Không chỉ hấp dẫn với phương Tây và cường quốc mới nổi châu Á như Trung Quốc, Ấn Độ, Đông Phi còn thu hút các đối tác đến từ Thái Lan, Malaysia. Tập đoàn Dầu khí Quốc gia Malaysia (Petronas) đã có mặt tại Mozambique từ năm 2008. Còn Công ty Dầu khí Quốc gia Thái Lan (PTT) mới đây cũng tỏ rõ quyết tâm cạnh tranh với Hãng dầu Hoàng gia Hà Lan (Shell) khi ra giá 1,9 tỉ USD (“trội” hơn Shell 0,1 tỉ USD) để có được 8,5% cổ phần mỏ khí đốt Rovuma ngoài khơi bờ biển Mozambique từ tay Cove Energy - một công ty thăm dò dầu khí có trụ sở ở London đang sở hữu một cơ số tài sản năng lượng ở Mozambique, Tanzania và Kenya. Cho đến tận cuối tháng 7 vừa qua, “cuộc đấu” giữa 2 “đại gia” châu Á và châu Âu mới ngã ngũ với phần thắng thuộc về PTT.
Trong khi các công ty dầu khí đa quốc gia “phát sốt” vì dầu mỏ và khí đốt ở Đông Phi thì Mỹ, Trung Quốc cũng có những động thái “ve vãn”, khẳng định ảnh hưởng ở khu vực này. Chính phủ Trung Quốc gần đây đã ký một thỏa thuận cho Tanzania vay 1,06 tỉ USD để xây dựng một đường ống dẫn khí đốt kết nối các mỏ khí đốt ở phía Nam với thủ đô thương mại Dar es Salaam. Đồng thời, trong 20 tỉ USD mà Bắc Kinh hứa cho châu Phi vay trong vòng 3 năm tới, Đông Phi cũng có phần. Sự hào phóng như vậy của Trung Quốc với Đông Phi nói riêng và châu Phi nói chung đương nhiên được đền bù bằng các nhượng bộ về năng lượng. Để đối lại ảnh hưởng của Trung Quốc, trong chuyến thăm tới châu Phi cuối tháng 7 vừa qua, trong đó có 2 nước Đông Phi là Uganda, Kenya, Ngoại trưởng Hilarry Clinton đã cảnh báo các quốc gia châu Phi về những mối hiểm nguy của các chương trình đầu tư của Trung Quốc, đồng thời khuyến khích đầu tư, thắt chặt hợp tác hơn nữa trong lĩnh vực dầu khí ở châu lục này. Có thể thấy, khi an ninh, lợi ích quốc gia gắn liền với sự đảm bảo các nguồn cung cấp năng lượng, sự quan tâm, đầu tư thương mại gia tăng dành cho Đông Phi - “điểm nóng” dầu khí mới của thế giới là điều dự đoán trước được.
Thách thức Bên cạnh sức nóng của “cơn sốt” dầu mỏ và khí đốt ở Đông Phi là những thách thức mà khu vực này phải đối mặt để có thể thúc đẩy ngành công nghiệp dầu khí phát triển, làm nền tảng đưa kinh tế đi lên. Trước hết, các nước Đông Phi thiếu khuôn khổ pháp lý và chính sách quản lý ngành dầu khí. Các quy định trong hợp đồng thăm dò khai thác không rõ ràng và lợi nhuận chia sẻ giữa các bên không minh bạch. Đây cũng là vấn đề phổ biến, tạo điều kiện cho tham nhũng ở các quốc gia Đông Phi phát triển, gây trở ngại cho môi trường đầu tư. Bên cạnh đó, Đông Phi thiếu nhân lực có tay nghề cao. Tìm kiếm, thăm dò và khai thác dầu khí những kỹ năng chuyên môn đòi hỏi các kỹ sư và kỹ thuật viên phải được đào tạo với trình độ cao cùng với các chuyên gia trong chuỗi cung ứng và vận hành. Để có những nhân lực chất lượng như vậy phải mất nhiều năm để đào tạo và định hướng, trong khi ngành công nghiệp dầu khí ở Đông Phi lại mới manh nha, bị phụ thuộc và bị “xâu xé” bởi các công ty dầu khí quốc tế.
Một thách thức khác là cơ sở hạ tầng. Việc hợp tác xây dựng hệ thống hạ tầng sẽ giúp làm giảm bớt chi phí và hạ giá sản phẩm dầu cho Đông Phi trong khi các mỏ dầu và khí đốt đều nằm ở các mỏ ngoài khơi và địa điểm hẻo lánh trên bờ, trong khi các thành phố chính gần nhất lại yếu kém về trang thiết bị. Nhưng tất nhiên, điều này có thể khắc phục bằng đầu tư. Bởi dễ hiểu, khai thác được dầu mỏ và khí đốt nhưng muốn vận chuyển, chế biến thành sản phẩm thương mại thì phải có cơ sở hạ tầng đường ống, đường bộ, cảng, nhà máy lọc dầu, nhà máy LNG… Tất cả các công ty dầu khí quốc tế đều nhận thức được như vậy. Vấn đề là, các nước Đông Phi cần thực hiện cam kết biến khu vực thành thị trường tự do cho hàng hóa và dịch vụ. Hiện Uganda đang xem xét xây dựng một nhà máy lọc dầu nhỏ ở Kampala và một đường ống dẫn tới cảng Mombasa hoặc Lamu ở Ấn Độ Dương. Trong khi đó, Nam Sudan cũng đang dự tính xây dựng một đường ống dẫn tới Kenya và giới quan sát hy vọng 2 dự án này sẽ được tích hợp với nhau để giảm được chi phí.
Tuy nhiên, trên hết, nếu cải tạo được môi trường pháp lý, kiên quyết đấu tranh với nạn tham nhũng và hối lộ, dầu khí thực sự có thể thúc đẩy nền kinh tế Đông Phi phát triển.
Linh Phương (tổng hợp)
